ĐIỀU BÍ ẨN TRONG
2 BÀI THƠ
CỦA NGUYỄN DU
HỒ DẮC DUY
Người
đời chỉ biết Xuân Hương là chủ nhân
của ngôi nhà nhỏ bên cạnh Hồ Tây, Thăng Long và
Lưu Hương Kư là tác phẩm của nàng.
Một
tập thơ gồm 24 bài thơ chữ Hán và 28 bài chữ
Nôm do ông Trần Thanh Mại sưu tập và đă
được đăng trong Tạp chí Văn học (Hà Nội). Năm
1964, ông Trần Thanh Mại mới giới thiệu và
dịch 16 bài trong số 52, hiện nay được
phổ biến trên nhiều website.
Từ năm 1964
đến nay không c̣n ai nh́n thấy tập thơ này trong
thư viện nữa, nó đă bị… v́ một sự hy
hữu t́nh cờ người ta đă tim thấy nó
(đọc thông tin này ở đia chỉ :
http://72.14.235.132/search?q=cache:uoMLxuP4TEkJ:www.vnmedia.vn/newsdetail.asp%3FNewsId%3D148251%26Catid%3D58+L%C6%B0u+H%C6%B0%C6%A1ng+K%C3%BD&hl=en&ct=clnk&cd=2
Xuân Hương có khá nhiều
bạn thơ và người t́nh như Tốn Phong Thị,
Mai Sơn Phủ, Thạch Đ́nh, Cự Đ́nh, Thanh Liên,
Chí Hiên... Trần Hầu, Nguyễn Hầu.
Những
bạn thơ của nàng thường gặp gỡ
xướng họa, đàm đạo thơ văn với
nhau ở ngôi của nàng, được mệnh danh là ngôi
Cổ Nguyệt Đường.
Nhân đọc được mấy cái truyện
ngắn của Nguyễn Quang Thân trên internet có nhắc
đến ngôi nhà này, tôi cũng thấy xao xuyến. Xuân Hương này có thật hay không? Qua "Thương sơn thi tập"
của Nguyễn Phúc Miên Thẩm - Tùng Thiên vương th́ có
lẽ Xuân Hương là nhân vật có thật.
Năm 1842 Tùng Thiên
vương hộ giá vua Thiệu Trị ra Bắc Hà
tiếp sứ thần nhà Thanh, ông có tới văng cảnh
hồ Tây và đă viết một loạt 14 bài thơ, trong đó
có bài tỏ ḷng thương cảm nữ sĩ Xuân
Hương đă quá cố
Tĩnh đầu liên hoa
khai măn tŕ,
Hoa nô chiết khứ cung thần ti.
Mạc hướng Xuân Hương phần
thượng quá,
Tuyền đài hữu hận thác khiên ti.
Sen Tịnh-đế
nở đầy hồ,
Cô hầu gái hái hoa để cúng thần.
Đừng dẫm lên mộ Xuân Hương
nhé,
Ở suối vàng nàng c̣n ôm hận rút nhầm tơ (duyên).
Trong tập Lưu Hương
Kư của Xuân Hương có một bài thơ thất ngôn bát
cú gởi cho một người bạn cũ là Nguyễn
Hầu với ghi chú khà rơ ràng. , Bài "Cảm cựu kiêm tŕnh Cần Chánh học sĩ
Nguyễn Hầu - Hầu, Nghi-xuân, Tiên-điền nhân”:
Dậm khách muôn ngh́n
nỗi nhớ nhung,
Cậy ai tới đấy gửi cho cùng.
Mối t́nh chốc đă
ba năm vẹn,
Giấc mộng rồi ra nửa khắc không.
Xe ngựa trộm
mừng duyên tấp nập,
Phấn son càng tủi phận long đong.
Biết c̣n mảy chút
sương đeo mấy,
Lầu Nguyệt năm canh chiếc bóng chong.
Theo
nhận xét của ông Trần Thanh Mại, người
đă sưu tập được tập thơ này th́:
"Lưu Hương Kư là tiếng kêu thất vọng
của một t́nh yêu thành thực, thủy chung".
Trong bài
“Hồ Xuân Hương Rút nhầm tơ duyên” rất công phu
của Nguyễn thị Chân Quỳnh trên Vietsciences th́:
“…khiến
ta nghĩ ngay đến Nguyễn Du bởi Nguyễn Du quê
ở Nghi-xuân, Tiên-điền, năm 1805 được
phong Du Đức Hầu, đến năm 1813 thăng
Cần Chánh học sĩ sung Chánh sứ sang tuế cống
nhà Thanh. Bài này chắc viết sau khi Nguyễn Du
được phong làm Cần Chánh học sĩ (tháng giêng
năm 1813) và trước khi Tốn Phong Thị hoàn tất
bài "Tựa" Lưu Hương Kư (tháng
hai năm 1814). Khó ḷng có thể có một
người họ Nguyễn thứ hai ở
Tiên-điền cũng được phong làm Cần Chánh
học sĩ cùng trong khoảng thời gian này.
Trần
Thanh Mại là người đầu tiên phát hiện ra bài
thơ và cũng là người đầu tiên đoán
"Nguyễn Hầu" là Nguyễn Du. Chúng ta cũng
chưa có bằng chứng nào minh định là Nguyễn Du
đă có một thời yêu Xuân Hương, bài "Cảm
cựu..." chỉ "minh chứng" mối t́nh của
Xuân Hương đối với Nguyễn Du mà thôi. Phần Nguyễn Du không có lấy một câu
thơ nào cho biết đích xác Nguyễn Du có t́nh với
Xuân Hương.
Tuy
Xuân Hương nói mối t́nh kéo dài "ba năm
vẹn" thế mà trong cả tập Lưu Hương
Kư không có lấy một bài thơ của Nguyễn Du
xướng hay họa với Xuân Hương, đối
với cặp tài tử hay thơ như Xuân Hương -
Nguyễn Du kể cũng lạ.
Năm 1813, Nguyễn Du trên
đường đi sứ, đă gặp lại Xuân
Hương ở Thăng-long, Xuân Hương viết bài
"Cảm cựu..." tả "muôn ngh́n nỗi
nhớ nhung" của ḿnh thế nhưng Nguyễn Du
lại không có bài thơ nào nhắc nhở đến Xuân
Hương.
GS Hoàng Xuân Hăn cho
rằng khi Nguyễn Du vào làm quan ở Kinh và ở
Quảng-b́nh đă làm bài Mộng Đắc Thái Liên này có
lẽ v́ nghĩ đến Xuân Hương.
Mồi t́nh ba năm với
Nguyễn Hầu mà Xuân Hương nói có thật hay chỉ
là một sản phẩm tưởng tượng văn
chương.
V́ lời
của Xuân Hương nói là gởi cho Hầu, Nghi-xuân, Tiên-điền nhân nên người ta
suy đoán Nguyễn Hầu là Nguyễn Du.
Mối t́nh ba năm có thật hay không? Chỉ
có những người thân, bạn bè tâm giao và một
số ít người cùng thời với họ mới
biết thôi, c̣n những người khác hay kẻ hậu
sinh th́ phần lớn cho rằng Nguyễn Du vô t́nh,
dửng dưng, không đoái hoài đến mối t́nh cháy
bỏng thiết tha da diết của Xuân Hương.
Người th́ thương cho nàng “Tuyền đài hữu
hận thác khiên ti” với mối hận t́nh như Miên
Thẩm”.
Người th́ cho rằng đó là “tiếng kêu thất vọng của một t́nh yêu
thành thực, thủy chung" như
Trần Thanh Mại.
Có phải như thế không? sản phẩm tưởng tượng hay
một chuyện t́nh có thật, chỉ có Xuân Hương và
Nguyễn Du mới biết được hay Hồ Xuân
Hương hay Nguyễn Hầu nào đó mới…
Tôi
thấy điều bí ẩn nằm đâu đó trong
tập Nam Trung Tạp Ngâm của Nguyễn Du, một
tập thơ bằng Hán văn được sáng tác trong
thời gian ông làm quan ở Huế từ 1805 đến
1820, không kể 2 năm đi sứ và một năm ở
Quảng B́nh. Đó cũng là thời gian Truyện Kiều
ra đời, thời gian sức sống và khả năng
sáng tác của ông mănh liệt nhất trước khi ông
chết v́ bệnh dịch tả cấp tính vào tuổi 56.
Nguyễn Du đă
viết 2 bài trong Nam Trung tạp ngâm bài "Mộng
đắc thái liên" “Ngẫu Hứng Ngũ Thư”.
Hai bài này phổ biến rộng răi
được người đương thời khen
ngợi.
NGẪU HỨNG
NGŨ THƯ
Tam nguyệt xuân
th́ trưởng đậu miêu
Hoàng hồ phi
măn, bạch hồ kiêu
Chủ nhân
tại lữ bất quy khứ
Khả tích
Hồng Sơn thuộc văn tiều
Lô hoa sơ
bạch, cúc sơ hoàng
Thiên lư
hương tâm dạ công trường
Cưỡng
khởi thôi song vọng minh nguyệt
Lục âm trùng
diệp bất di quang
Nhất đái ba
tiêu lục phúc giai
Bán gian viên hóa
tạp trần ai
Khả liên
đ́nh thảo sam trừ tận
Tha
nhật xuân phong hà xứ lai?
Cố
hương cang hạn cửu phương nông
Thập khẩu
hài nhi thái sắc đồng
Thí tự
thuần lô tối quan thiết
Hoài quy nguyên
bất đăi thu phong
Hữu nhất
nhân yên lương khả ai
Phá y tàn lạp
sắc như hôi
Tị nhân
dản mịch đạo bàng tẩu,
Tri thị
Thăng Long thành lư lai
MỘNG
ĐẮC THÁI LIÊN
NGŨ
THƯ
Khẩu phúc thu diệp quần
Thái liên trạo
tiểu đỉnh
Hồ thủy hà
xuân dung
Thủy trung
hữu nhất ảnh
Thái, thái tây
hồ liên
Hoa thực câu
thướng thuyền
Hoa di tặng
sở úy
Thực dĩ
tặng sở liên
Kim thần
khứ thái liên,
Năi ước
đông lân nữ
Bất tri lai
bất lai
Cách hoa văn
tiếu ngữ
Cộng tri liên
liên hoa
Thùy giả liên
liên cán
Kỳ trung
hữu chân ti
Khiên liên bất
khả đoạn
Liên diệp hà
thanh thanh
Liên hoa kiều
doanh doanh
Thái chi vật
thương ngẫu
Minh niên bất
phục sinh
Có
phải Nguyễn Du vô t́nh hay không, xin đọc bài giải
mă này để thấy 2 bài thơ này là những bức
thư t́nh, một t́nh yêu của Nguyễn Du đối
với Xuân Hương tha thiết lăng mạn, nồng nàn
nhớ nhung quay quắt đến chừng nào.
Nếu chỉ chọn 8 câu trong 20 câu của bài
Mộng Đắc Thái Liên, ta sẽ có một bài thất
ngôn bát tuyệt bút mà Nguyễn Du đă viết cho nàng.
Nếu
hiểu thoáng đi một chút th́ người đọc
sẽ cảm nhận được ngay
乃約東鄰女(3/ 2 ) Năi ước
đông lân nữ Hẹn cùng cô hàng xóm
不知來不知(3/ 3 ) Bất tri lai
bất tri
Không
biết lúc nào qua
水中有人影 (1/ 4 ) Thủy trung
hữu nhân ảnh Bóng người in dưới nước
隔花聞笑語(3/ 4 ) Cách hoa văn
tiếu ngữ Có tiếng cười sau khóm hoa
花以贈所畏(2/ 3 ) Hoa dĩ tặng
sở úy
Hoa
tặng người ḿnh trọng
實以贈所憐(2/ 4 ) Thực dĩ
tặng sở liên Đài tặng người phương xa
牽連不可斷(4/ 4 ) Khiên liên bất
khả đoạn Vấn vương không dứt được
明年不復生(5/ 4 ) Minh niên bất
phục sinh Sang năm gặp không là ?
Và nếu chỉ chọn
1 câu trong 4 câu theo thứ tự của khổ 1,2,3,4 của “Ngẫu
Hứng Ngũ Thư” th́ ta có một bài thất ngôn tứ
tuyệt :
Tam nguyệt xuân th́
trưởng đậu miêu
Thiên lư hương tâm
dạ cộng trường
Tha nhật xuân phong hà
xứ lai ?
Cố hương can
hạn cửu phương nông
(Tháng ba xuân đậu nẩy
đều, Quê hương muôn dặm dạ sầu theo, Gió xuân mai mốt về đâu biết,
Quê hương nắng hạn đă lâu ngày).
và nếu
bỏ đi mỗi câu 2 chữ, ta sẽ có bài ngũ ngôn
tứ tuyệt
Xuân th́ trưởng đậu miêu
Hương tâm dạ cộng trường
Xuân phong hà xứ lai ?
Hương can hạn cửu phương
Mai mốt biết về đâu Hương? nắng hạn đă lâu ngày.
Rơ ràng đây là một bài
thơ tỏ t́nh của Nguyễn Du đối với nàng.
Chỉ có một ḿnh Xuân
Hương mới hiểu và giải mă được hai
bài thơ này và làm sao mà nàng không nức nở khi đọc
bài “Ngẫu Hứng Ngũ Thư” "Mộng
đắc thái liên" của Nguyễn Du viết, v́
thế gian th́ chỉ riêng nàng và Nguyễn Du mới hiểu
được cái ẩn ngữ nằm trong đó. Đây
là một chuyện pḥng the thầm kín, một chuyện
riêng của 2 người, một t́nh yêu tha thiết,
nồng nàn cháy bỏng ở tuổi ngũ thập tri thiên
mệnh.
Đấy không phải một sự t́nh cờ mà là một
bài thơ có sắp đặt, mà chỉ những
người trong cuộc mới cảm nhận
được mà thôi.
Nếu điều giải mă này không sai th́ quả
thật Nguyễn Du là người thông minh, sắc sảo
tài hoa tuyệt vời.
Nguyễn Du có yêu Xuân Hương không? Đối với kẻ hậu sinh này là có.
T́nh yêu
và nỗi nhớ quay quắt mănh liệt của Nguyễn
Du đối với Xuân Hương có phảng phất
hương vị chút nào trong t́nh yêu, nỗi nhớ nhung
của Kiều đối với Kim Trọng trên lầu
Ngưng Bích trong truyện không:
Kiếp này thôi thế th́
thôi
Kiếp sau xin
được làm người chung thân
Nguyễn
Du chết trong cơn dịch tả kinh hoàng tại kinh
đô Phú Xuân năm 1820 và 2 năm sau th́ có thể Xuân
Hương cũng đă qua đời. Nàng được
chôn cất bên cạnh Hồ Tây - Thăng Long, c̣n chàng th́
táng vội vàng ở trên quăng đồng vắng Bầu
Đá - An Ninh -
Phú Xuân.
Bầu Đá nữa hồn
nằm gối đất
Hồ Tây một dạ
đứng không yên
Một mối t́nh thiên thu Xuân Hương – Nguyễn Du đă đi
vào huyền thoại.