QUAN TỔNG ĐỐC THÂN VĂN NHIẾP
VÀ CỒN DĂ VIÊN
HỒ ĐẮC DUY
Là cư dân ở Huế nhưng ít có người ghé
đến thăm thú cồn Dă viên mặc dù ngày nào cũng
thấy hoăc đi băng qua ḿnh nó bằng một cây
cầu sắt của tuyến xe lữa do chính quyền
bảo hộ Pháp dựng nên từ năm 1908 , cây cầu
sắt cứng ngắt, thô kệt, vô duyên nếu so với
cái nét mền mại của ḍng sông và của cầu
Trường tiền người ta chỉ biết bên
cồn Dă Viên có một cái nhà máy nước và c̣n lại những
bí ẫn vô giá , một hoa viên đẹp nhất của
kinh đô Huế th́ dường như đă bị lăn quên từ
hơn một thế kỷ nay
Trong bài kư của vua Tự Đức viết
: “ Phía tây nam sông Hương trước kinh thành
Huế nổi lên một cồn cát không rơ lúc nào , trên cái
cồn cát nhỏ bé chỉ có vài gia đ́nh nghèo khó trú
ngụ , nó là một cái cồn cát xơ xác bùn lầy dài
khoảng 500 dến 600 m, chẳng có ǵ hấp dẫn, đáng
để ư …
Trong Khâm
Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ
tập 13 trang 204 có ghi cái cồn này như sau : Năm Minh
Mệnh thứ 19 xuống dụ: "Giữa ḍng sông
Hương, bên tả trước kinh thành thường có
cát bồi ngầm, cạn dần thành g̣ đống. Vả lại nơi ấy nguyên có một băi cát
lớn, đối nhau với băi cát bên hữu, h́nh thế
khá mạnh mẽ. Nếu gần đây
để cho cát bồi, th́ thuyền đi không tiện.
Nay cho liệu bắt 2000 tên biền binh các hạng, do
Tiền quân Phạm Hữu Tâm đổng lư, theo
giám thành chỉ bảo đào vét đất cát, nhưng
phải đắp phụ vào dọc chân băi cát ấy.
Cần bao nhiêu cọc cắm, cho biền binh ấy tự
sắm theo gía cấp rồi lấy
tiền công mà chi trả, để cho tiện việc
thuyền bè đi lại… "
Vua Tự Đức, một người vốn rất
uyên bác cũng không biết nó h́nh thành lúc nào
Khi vua Tự Đức chọn cái đảo nhỏ này
làm địa điểm để dựng lên một hoa viên
như một vườn ngự bên ngoài kinh thành th́ số
phận của cái cồn này đổi khác giống như
một cô thôn nữ đột nhiên trở thành hoàng hậu
Dữ Giă Viên là tên mà vị vua này đặt cho nó từ
năm 1868 sau khi ông biến cái ḥn đảo nhỏ bé trở thành
cái thế giới riêng của ông
thay cho cái tên mộc mạc là Bải Trên và ông đă
phải viết một bài kư biện minh
về lời chỉ trích của quan Tổng
đốc B́nh Phú là Thân Văn Nhiếp khi nhà vua cho xây
dưng hoa viên này . Quan Tổng Đốc tâu : " Tôi xem sự thế ngày nay,
đất cũ phía Nam bị mất, giặc giă phía
Bắc càng nhiều, bảo lụt và hạn hán chổ nào
cũng báo, mà làm sở Vạn Niên cơ tốn gấp
mười lăng Thiên Thọ; và lại, ngói sắt mua
ở Hạ Châu, hia hốt mua bên Hương Cảng,
gấm tốt và đồ đựng rượu năm
nào cũng phái người đi mua, đàn tây và đồ
vẽ tây năm nào cũng có giấy trả tiền; nay lâu
trong cung vừa rồi, lại làm lầu ngoài bờ sông (
lầu Quang Phong ), hay là Ngài nghĩ rằng làm vậy
cũng không hại chi chăng? "
Vua Tự Dức trả lời :
Người trách mấy chuyện, đều là
lỗi tại ta, chỉ v́ nay nhiều việc, ta lại
lắm bệnh, nếu câu thúc qua, thời ta chịu không
kham, c̣n có sức nào trị nước được ?. Hễ người ta đến khi thác rồi,
thời tâm tích hay dở mới rơ, không đợi ai nói.
Nhưng đạo làm tôi thường nên can gián khiến ta
nghe dược điều lỗi là phải, chớ ḷng ta
giữ ǵn vốn không dám sai, lúc b́nh sinh ta đă học
thế nào mà bây giờ ta toan dấu ai ?
Lời chỉ trích của quan Tổng Đốc
rất xác đáng và đầy trách nhiệm ,
một lời tâu thẳng thắng, trung thực, can
đảm thể hiện bức xúc của đa số các
sĩ phu thời bấy giờ
Mặc dù những lời tâu của Thân Văn Nhiếp
làm buồn ḷng hoàng đế nhưng vua Tự Đức
rất coi trọng ông, thường hỏi ư kiến
của ông về các vấn đề quốc gia
đại sự như năm 1870 khi quan soái Pháp mới
nhận chức ở Gia Định muốn nước ta
đàm phán với họ làm Nghị định ước
mới
Vua cho vời ông, Hoàng Tá
Viêm, Trần Tiễn Thành đến hội ư
Trong bộ
"Ngự chế văn nhị tập" năm 1867có
khắc in bài "Dữ Giă Viên kư" của vua Tự Đức (
Đọc chi tiết trong bài Cồn Dă Viên )
Trong bài kư vị hoàng đế mô tả cấu trúc khá
chi tiết của toàn bộ cái đảo nhỏ thần
tiên này “ Phía trước là
sông nhỏ, phía sau là sông lớn, trên dưới hợp
ḍng, khiến bốn bề vây quanh đều là
nước. Chẳng biết cồn
đất này nổi lên từ lúc nào, ở giữa nhô lên,
bốn phía thấp xuống, trông như cái g̣.
Nước trong mà sâu, cát trắng mà mịn, đất ph́
nhiêu mà thuần chất… Theo h́nh thế mà chỉnh
đốn, sửa sang, quét dọn, xây cất. Rời
rạc th́ hợp lại, chật hẹp th́ mở ra, cong
th́ làm thẳng, khuyết th́ bồi thêm, hê hủng th́ san
lấp cho bằng phẳng, nạo vét để hẹp
thành rộng, mở đường ngang dọc, trong làm
hàng rào, ngoài đào hào, cửa thông nam bắc, tất cả
đều trở thành có qui củ. Về hoa quả cây
cối th́ bỏ loại vô dụng mà tăng thêm loại
hữu dụng….Chính giữa đắp nền, trên
dựng 1 ngôi nhà lầu, cho đặt tên là Quan Phong. Giáp 2
bên lầu có 2 hành lang thông xuống
đến cầu bắc ngang ở bến là nơi
đỗ thuyền buông câu. Gần
đấy cho lập trường bắn và xây xạ quán.
Tất cả đều dùng vật liệu tranh nứa tre
gỗ để làm một cách sơ sài,
chẳng hề tổn phí một viên gạch viên đá nào …”
Điễm lại một số sự kiện đă
xăy ra trước khi vua Tự Đức cho xây dựng cái
mà “ Làm lầu ngoài bờ sông ” này để thấy cái
bối cảnh chính trị lịch sử thời bấy
giờ , mới thấu hiễu được nổi ḷng
của quan Tổng đốc Thân Văn Nhiếp
Tháng 3 năm Ất vị (1847) Tàu của Pháp đến
cửa Hàn – Đà Nẳng đ̣i vua Thiệu Tri bỏ
lệnh cấm đạo trong khi đang thương
thuyết th́ tàu pháp bắn vào quân ta rồi bỏ đi
những năm sau đó người Pháp âm thầm
điều nghiên lập kế hoạch xâm chiếm
nước ta .Napoléon III phê chuẩn mục
tiêu tấn công đầu tiên là Đà Nẵng vào
tháng 5/1857 theo đề nghị của Ủy ban Nghiên
cứu về vấn đề Việt
Ngày 31/8/1858, hạm đội Pháp
dưới quyền Phó Đô đốc Hải quân
Thiếu tướng Rigault de Genouilly từ đảo
Hải Nam, phối hợp quân đội Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng.
Lực lượng liên quân Pháp - Tây Ban Nha
gồm 13 tàu chiến của Pháp: Némésis, Phlégéton, Primauguet,
Fusuée, La Place, Avalanche, Régent, Dragonne, Alarme, Mitraille, Saône,
Gironde, Meurthe, và 2 tàu thuê của tư nhân, với 1.500 quân; 3
tàu chiến của Tây Ban Nha: El Cano, Durance Dordogone với 850
lính Âu và da den do đại tá Lanzarotte chỉ huy. Tổng
số quân là 2.350 quân với 16 chiến hạm. Trên soái
hạm Némésis, ngoài Trung tướng R.d.Genouilly c̣n có Giám
mục Pellerin
Tháng Giêng năm sau (1859) đánh Gia Định, lấy
Mỹ Tho, Định Tường (1861) lấy Biên Ḥa,
Vĩnh Long (1862)
Kư kết ḥa ước Nhâm Tuất (1862) nhường
cho Pháp 3 tỉnh miền đông : Biên Ḥa,
Gia Định, Định Tường
Tháng 8 năm Bính Dần (1866) biến cố giặc Chày
Vôi do Đoàn Hữu Trưng khởi xướng
Tháng 8 năm Đinh Mảo (1867) Pháp lấy 3 tỉnh
miền tây :Vĩnh Long , An Giang, Hà Tiên
Ngày mồng một, tháng Giêng năm Mậu Th́n vua Tự
Đức ngự điện Cần Chánh, cho đ́nh
thần làm lễ mừng Tứ tuần đại khánh
tiết
Tháng 7 năm Bính Dần (1868) quan Tổng Đốc Thân
văn Nhiếp dâng sớ tâu vua về các sự kiện
kể trên
Chỉ trong 12 năm sau khi nước Pháp nổ súng
tại cửa biển Đà Nẵng (1847) họ lại
tấn công Đà Nẵng dữ dội hơn, một
năm sau họ chiếm Gia Định và 8 năm sau
họ thôn tính toàn bộ miền nam (1867) và cuối cùng
đánh chiếm kinh thành Huế vào ngày 4 tháng 7 năm 1885
chỉ 3 năm sau khi vua Tự Đức băng hà
Sau khi vua Tự Đức mất đất
nước ch́m vào trong cơn khói lữa binh đao,
thực dân Pháp và chính quyền Bảo hộ chỉ lo
vơ vét, c̣n các vị vua kế nhiệm lại thay
đổi liên tục , ngân khố
trống rỗng , không ai chăm sóc, Dữ Giă Viên nhanh chóng
tàn tạ và biến mất sau vài cơn lũ lụt và nó
trở lại nguyên trạng của một cái cồn cát
xơ xác bùn lầy cỏ dại
Hiện tại trên cái cồn bên ngoài cái vẻ xác xơ
nhưng cái hồn cổ tích th́ vẫn ngàn năm dấu
xưa xe ngựa hồn thu thảo,
ngỏ củ lâu dài bóng …
Nếu bạn có về Huế th́ điện thoại
vào số 0918 4 5 47 5… bạn sẽ được
thưởng thức chè khoai tía hay đậu ngự,
đậu đỏ một đặc sản của
cồn Giă Viên là món đương thời vua Tự
Đức ngự thiện