CỒN GIÃ VIÊN HAY DÃ VIÊN

HỒ ĐẮC DUY

Cồn Giã Viên và cồn Hến là 2 yếu tố mà nhiều nhà nghiên cứu phong thủy về sau này cho rằng là yếu tố chính mà vua Gia Long và các nhà thiết kế dựa vào để xây cất kinh thành Huế theo thế phong thủy

Núi Ngự Bình sẽ là tiền án, sông Hương làm thủy tụ cho Kinh Thành, Hoàng Thành, điện Cần Chánh và ngay cả nơi đặc ngai vàng của các hoàng đế

Cồn Hến biểu tượng cho tả Thanh Long

Còn cồn Giã Viên biểu tượng hữu Bạch Hổ

Dã Viên hay Giã Viên chỉ riêng cái tên gọi cũng không biết cái nào để dùng cho đúng. Trước khi vua Tự Đức đặt tên thì ở đó chỉ là một cồn cát nổi lên phía tây nam sông Hương xơ xác bùn lầy dài khoảng 576 m, chẳng có gì đáng ngắm với cái tên Bãi Trên

Cồn Giã Viên qua các sử liệu

Ngày 1/5/1739 Giám Mục La Baume và Linh mục Favre đến Đàng Trong ,( http://www.chuacuuthe.org ) được chúa Nguyễn Phúc Khoát tiếp kiến tại đô thành Phú Xuân Cha Favre mô tả về đất Phú Xuân , thuyền bè trên sông Hương rất tỉ mĩ và ngay cả trong Phủ Biên Tạp Lục của Lê Quí Đôn 1776 người ta cũng không thấy nhắc đến bãi cát này vì nếu có thì nó sẽ giữ nhiệm vụ trọng yếu như là một lá chắn cho Kim Long lẽ nào lại không đề cập đến, người đầu tiên lưu ý cái cồn nay được ghi lại trong Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ tập 13 trang 204 viết : Năm Minh Mệnh thứ 19 xuống dụ : " Giữa dòng sông Hương, bên tả trước kinh thành thường có cát bồi ngầm, cạn dần thành gò đống. Vã lại nơi ấy nguyên có một bãi cát lớn, đối nhau với bãi cát bên hữu, hình thế khá mạnh mẽ. Nếu gần đây để cho cát bồi, thì thuyền đi không tiện. Nay cho liệu bắt 2000 tên biền binh các hạng, do Tiền quân Phạm Hữu Tâm đổng lý, theo giám thành chỉ bảo đào vét đất cát, nhưng phải đắp phụ vào dọc chân bãi cát ấy. Cần bao nhiêu cọc cắm, cho biền binh ấy tự sắm theo gía cấp rồi lấy tiền công mà chi trả, để cho tiện việc thuyền bè đi lại… "

Trong Đại Nam Nhất Thống Chí (1992) biên soạn thời Tự Đức trang 165 có nói trên sông Hương có 4 bãi bồi hay còn gọi là bãi nổi hay cồn . Từ đầu nguồn sông Hương xuống có các bãi : bãi Rái Vái , bãi Dương Xuân ( còn gọi là bãi Trên, Bãi Kim Long , cồn Giã Viên ) bãi Phú Xuân ( bãi Giữa , cồn Hến ) Bãi cuối cùng là bãi Thanh Tiên phía đông bắc huyện Phú Vang , trong số cồn này chỉ có cồn Hến là có ghi : “Tương truyền hồi đầu bản triều thường lập trường thi để thi học trò”

Vua Tự Đức một người vốn rất uyên bác cũng không biết nó hình thành lúc nào và không hề thấy ông nhắc nó như một biểu tượng rất quan trọng trong việc xây dựng kinh thành Huế trong bài Dữ Giã Viên ký

Theo mô tả của Pierre Poivre này 1 tháng 5 năm 1750 được L. Cadière * dẫn lại năm 1922 thì một trận đấu suốt ngày dưới thời chúa Võ vương nguyễn phúc Khoát giữa 40 con voi và 18 con cọp trên cái đảo nhỏ trước mặt cung điện ( cồn Giã Viên ) với chiều dài xấp xĩ 200m

Điều mả L. Cadière trích dẫn cần phải xét lại tính trung thực vì một đấu trường mỡ chỉ dài gần 200 m mà chứa 40 con voi và 18 con hổ thì quả thật là … chỉ cần mỗi chú voi không có quãn tượng chịu khó xếp hàng cách nhau 4 m thì đã chiếm hết chiều dài của đấu trường lấy đâu chổ cho hồ và binh lính và quan chức điều hành trận đấu , chỉ nội việc di chuyễn lùa cả một đàn voi 40 con qua sông lên một cái cồn chỉ bằng cái nắm tay + 18 cái chuồng hổ thì chằng khác chi chuyện hoang đường

Cồn Giã Viên dài xấp xĩ 200 m mà Pierre Poivre đề cập nếu có chăng thì nó chỉ mới tượng hình một bãi cát ngầm dưới lòng sông Hương và năm 1806 khi vua Gia Long cho xây dựng kinh thành Huế thi cái cồn này chắc chỉ là một cái gò chưa nổi trên sông nếu đem so sánh với tiến trình sự hình thành một cài cồn trước nó là cồn Hến

Giã Viên là tên gọi do vua Tự Đức đặt từ năm 1868. Vua Tự Đức đã chọn cái đảo nhỏ với bảy hộ sinh sống nơi này làm địa điểm để dựng lên một vườn hoa với cảnh trí ngoạn mục , đa dạng như một vườn ngự uyễn bên ngoài kinh thành sau khi vua đã bồi thường thỏa đáng cho họ. Khi vườn hoa hoàn tất vua đặt tên cho nó là Dữ Giã Viên và viết một bài ký cho vườn hoa trên đảo này

Nhà nghiên cứu Phan Thuận An có một bài rất công phu trong tập Nghiên Cứu Huế năm 2002 cho biết trên cồn hiện vẫn còn tấm bia khắc 3 chử “ Dữ Dã Viên ” . Bia đá thanh, cao 70cm, rộng 40cm, dày 11cm, bia có ghi “ Tự Đức nhị thập nhất niên ngũ nguyệt cát nhật phụng sắc tạo ”. Nghĩa là vâng sắc lệnh vua ban, bia được tạo dựng vào ngày tốt tháng 5 niên hiệu Tự Đức thứ 21, nhằm tháng 7-1868.

Bài ký “ Dữ Giã Viên ký ” của vị hoàng đế gồm trên 1400 chữ. Bài ký đã được Quốc Sử Quán triều Nguyễn khắc in trong bộ “Ngự chế văn nhị tập” vào năm 1867. Cái hòn đảo nhỏ bé trở thành cái thế giới riêng của vua, ôm trọn cái ước mong rộng lớn và cái tôi hửu hạn của một đấng thiên tử

Cồn GIÃ VIÊN trên không ảnh :

Từ trên không ảnh của Google earth trông xuống bãi bồi này như một ngọn lá trúc , có diện tích khoảng 107.970m2 với chiều dài 928 m , chiều ngang nơi rộng nhất đo được 176 m , nơi cách đất liền ngắn nhất là 12m phía tây nam đầu cồn Dã Viên trong khuôn viên trồng hoa màu của ông Sơn . nằm trong địa phận Phường Đúc, chiều dài và diện tích của cồn Dã Viên hiện nay lớn gần gấp đôi cách đây 140 năm.

Trên cồn có tất cả là 7 gia đình sinh sống với 32 nhân khẩu , gia đình ông La phúc Sơn ờ đầu cồn và nhà máy nước Dã Viên ở giữa cồn. Tấm bia bằng đá thanh và miếu thờ thổ thần nằm bên cạnh đường đi , bên hông nhà ông Phan Đình Hiền (Hình ảnh và số đo lấy từ Google Earth )

Bài DỮ GIÃ VIÊN KÝ của vua Tự Đức :

“ Sơn thủy hữu phi viễn nhi thanh, phi u nhi kỳ…nghĩa là sông núi có khi không cần ở nơi xa mà vẫn thanh nhã. Không ở chốn thâm u mà vẫn kỳ lạ. Những người có chí về nhân và về trí mà bỏ hềt mọi chuyện khác đi, tất sẽ có điều hữu dụng. Đem hết sự khéo léo nơi sức người để xây dựng mà so với cảnh tự nhiên như thế này thì ai hơn đây ?

Ở phía tây nam Kinh thành thuộc vùng thượng lưu sông Hương, có một cồn cát cuộn khúc như rồng thần xuất hiện trên sông, dài chừng một lý, rộng ước một phần năm.

Phía trước là sông nhỏ, phía sau là sông lớn, trên dưới hợp dòng , khiến bốn bề vây quanh đều là nước. Chẳng biết cồn đất này nổi lên từ lúc nào, ở giữa nhô lên, bốn phía thấp xuống, trông như cái gò. Nước trong mà sâu, cát trắng mà mịn, đất phì nhiêu mà thuần chất. phía trước có vườn nhà của dân ở tản mác, gồm tất cả bảy cái. Muốn xem là nhỏ thì chia làm bảy, thật là chật hẹp xiêu vẹo. Muốn bảo là lớn thì gọi là một, nhưng cũng không quá rộng. Ngoài ra trên đất còn lại dâu gai, đậu lúa, dưa mướp trồng hỗn độn. Ở đây chưa thành thôn ấp gi cả, thật xơ xác bùn lầy, chẳn có gì đáng ngắm.

Ta vốn có tật trầm uất và thường khổ vì bị thấp nhiệt, há không có được một cung quán riêng biệt để tránh nắng và hóng mát sao? Nếu chính sự cần có việc cần xét hỏi thì đâu có thể rời đi xa được ? Nếu kiên nhẫn chịu dựng mãi và sợ bệnht tất quá khó chữa mà cứ gắng sức thì e là không thành thực.

Vì thế, sắc cho quan Kinh doãn tìm chổ khắp nơi thì có được chổ này. Sau khi cho dò hỏi kỹ càng những người sống ở đó và bồi thường hậu hĩ cho họ để họ vĩnh viễn với chổ đất ấy, thì họ đều thuận tình. Ta cũng không tin được như vậy.

Rồi theo hình thế mà chỉnh đốn, sửa sang, quét dọn, xây cất. Rời rạc thì hợp lại, chật hẹp thì mở ra, cong thì làm thẳng, khuyết thì bồi thêm, hê hủng thì san lấp cho bằng phẳng, nạo vét để hẹp thành rộng, mở đường ngang dọc, trong làm hàng rào, ngoài đào hào, cửa thông nam bắc, tất cả đều trở thành có qui củ. Về hoa quả cây cối thì bỏ loại vô dụng mà tăng thêm loại hữu dụng.

Chính giữa đắp nền, trên dựng 1 ngôi nhà lầu, cho đặt tên là Quan Phong. Giáp 2 bên lầu có 2 hành lang thông xuống đến cầu bắc ngang ở bến là nơi đỗ thuyền buông câu. Gần đấy cho lập trường bắn và xây xạ quán. Tất cả đều dùng vật liệu tranh nứa tre gỗ để làm 1 cách sơ sài, chẳng hề tổn phí 1 viên gạch viên đá nào cho nhà cửa đài tạ, thế mà số tiền tốn kém lên đến bạc vạn. Tất cả đều dùng tiền trong kho và cho thuê người làm, không nỡ động phiền đến cơ quan có chức năng, vì lúc này đang cần quân sĩ và tiền của lại thiếu thốn. Vả lại, bình sinh ta thích đạm bạc chẳng cầu kỳ, may mắn đứng đầu 1 nước, không sợ không phú quí, chỉ lo tài đức không đủ để xứng đáng với địa vị mà thôi. Cho nên không tự mãn về những điều đã có để thiếu sót những điều chưa có. Trong lòng thích ruộng đồng, ưa thói tục mộc mạc đời xưa. Vì thế, những lúc gần đây, khi có chút rảnh rỗi hoặc khi u uất quá, thì ban lệnh cho đưa xa giá ra đi, chèo mấy mái là đã đến.

Lên lầu thư thả phóng mắt nhìn quanh.

Ở phía Nam có núi đồi cao thấp, có núi Ngự Bình che chắn, núi Thương Sơn đứng thẳng và rất nhiều núi non chạy quanh co chập chùng kể không hết được. Ở các đàn, miếu và lăng tẩm, các loại cây tùng cây bá xanh tươi sầm uất, khiến thoáng gợi niệm kính nhớ. Cũng có ruộng núi để cày, nước khe để tưới, nhưng khô cằn cạn kiệt, khiến thấy rõ công việc cày cấy thật gian nan.

Ở phía bắc là từ đường bên ngoại và từ đường của chị khiến thấy được cội nguồn lành thiện sâu xa và nỗi chí tình không thể quên. Còn có nhiều phủ đệ của các hoàng tử, công chúa tráng lệ xa hoa, để thấy cần phải răn chặn việc xa xỉ. Cũng có những nơi tụ hội với y phục lộng lẫy và âm nhạc lâm ly làm mê hoặc lòng người, tạo ra nỗi buồn khôn xiết cho đạo ta.

Ở phía đông là kinh thành và cung điện, trăm trượng ngàn tòa, sơn son rực rỡ, thành vàng ao nóng, bền bỉ ngàn năm, đủ để lo sợ lấy đó làm tấm gương soi là do ở đức chứ không vì hiểm trở.

Ở phía tây là chùa chiền tăng chúng còn nhiều hơn trường ốc học xá, để phải cảm khái về tai họa của dị đoan.

Còn lại là xóm làng chợ búa, nhà vườn san sát, gọi là lao xao như đàn ve, như đàn nai cũng chưa diễn tả hết được. Thuyền bè qua lại như thoi đưa, chài lứa bủa giăng như mây tỏa. Nông, thương, công, ngư ai làm nghề nấy để đem về lợi lạc.

Lầu tuy thấp bé nhưng cũng đủ nhìn qua được cảnh đẹp, biết rõ dân tình, gần gũi được dân tránh khỏi xa rời, trăm nghe không bằng một thấy. Thế nên lầu được gọi là Quan Phong .

Lúc giao thời xuân hạ, lúc nắng gắt giữa trưa, cởi áo ngâm mình, nước trong vắt có thể soi bóng, tắm rửa kỳ cọ ghét bẩn mồ hôi, rồi bơi lội trong chốc lát. Lên lầu hóng gió, dựa lan can chải tóc, chợt sảng khoái khắp thân mình, như hớp được hơi sương, như uống được móc ngọt. Có thể tưởng tượng được việc tắm mát ở sông Nghi và hóng gió nơi đàn Vũ Vu. Đây cũng gọi là Dữ Dã vậy chăng?

Có lúc hóng mát trên bờ, ngồi cầu buông câu, dây dài cần cổ, lưỡi vàng mồi thơm. Khi câu được cá mè cá diếc, cá tự cá lô, miệng lớn vảy bé, chọn con béo tươi đem về dâng mẹ. Hoặc nhân lúc trời chiều, lê hài kéo gậy, tản bộ dưới cây, xuyên qua hàng cam dãy quýt, vào chốn khóm tre vi vút, chim hót véo von, qua lối mòn phủ đầy bóng cây, chẳng cần nón mũ, tự chọn những hoa đẹp quả ngon, hái về đem dâng mẹ. Hoặc những lúc ăn khuya chưa tiêu, khi gân cốt chưa giãn, đến xạ trường phóng thương luyện võ, tới lui như sấm chớp, cờ bay trống dội, nếu không nôn nóng mong cho trúng đích, thì cũng đủ để hưng phấn khí lực nhằm chấn chỉnh việc võ bị thế thôi.

Lại như lúc đêm vắng canh dài, trăng sáng không trung, gió mát thoảng lại, thả chiếc thuyền con, đẩy mái chèo quế, lướt thuyền trên bóng sông ngân, nhấp nhô theo sóng nước. Tiếng hát dân chài vang vọng từ bến xa, khéo hòa nhịp với tiếng chuông chùa và tiếng tụm niệm nghe văng vẳng. Những âm thanh ấy vọng lại bên song, khiến chợt có những tưỡng niệm cao xa. Trong không khí thoát trần đó, càng cảm thấy thanh tĩnh, vui không thể tả được. Rồi sợ sương thấm ướt áo, buộc thuyền bên khóm tre, bấy giờ bóng trăng còn chưa xế.

Vả lại, ta vốn vụ ở gốc. Những cây cối ngày trước ở đó, lệnh cho tớ bộc vun tưới hàng ngày, trước mới cao gần 1 thước, mà nay đã cao gần cả trượng, thân vừa người ôm, sum sê thành rừng. Mà những cây mới trồng lại nhiều gấp bội chẳng biết là bao nhiêu nữa. Nơi đây không thích hợp cho bông hoa. Trên bùn dưới cát, chỉ thích hợp chẳng dâu thì gai, chẳng nếp thì lúa, chẳng rau thì dưa, không thứ gì là không trồng. Mà trồng như thế còn để nghiệm thời tiết trong năm có điều hòa không. Nếu như thời vụ chưa đến thì cũng có thể suy nghiệm được.

Nói chung, ở đây hoàn toàn không có chút nào không khí chợ búa và cũng không có mùi vị cơm ngon thịt béo xen lẫn vào. Phải chăng đấy là nét thanh cao kỳ lạ của nơi này?

Ôi, đã là trong giới công hầu quan lại, không chọn xóm giềng để ở, mà lại ở gần với bọn cơm hàng cháo chợ. Sớm hôm mắt thấy tai nghe không chuyện tranh lợi thì chuyện xảo quyệt, há chẳng bị thói tục làm đổi dời để hiếm khi được yên mà khỏi lo, nếu được lại lo mất thì ngược với đạo, mà rốt cuộc chẳng tự giác, thật đáng than thở vô cùng!

Vì thế, mọi người sống ở đời, bất luận cùng hay thông, không thể không xét điều nên theo, điều nên bỏ, biết cho rõ ràng, không bị ngoại vật khiêu gợi để khỏi mê muội. Vốn mỗi vật đều tự an với lẽ đương nhiên của nó, ấy cũng là ý nghĩa của Dữ Giã. Đối với ta nào dám nghi ngờ mong học được điều đó. Những điều khác tuy ngổn ngang ở trước mà chỉ không ở tại đấy. Tuy nhiên chỉ có lời của Dữ Giã mới giải thích được rằng người ta muốn tận theo thiên lý lưu hành tùy nơi mà tràn ngập, không chút khiếm khuyết. Những khiếm khuyết ở trong lòng cùng dằng dặc với vạn vật trong trời đất, ai có chỗ nấy.

Cái ta được là khu vườn này. Tuy đã đền đáp hậu hĩ và cũng đạt được nguyện vọng, nhưng chẳng biết giá cả có thích đáng chưa, bọn dân kia sau khi chuyển cư cày bừa có yên không, đời sống như thế nào, có nói gì không, có biết gì không về Dữ Giã của ta? Nói chung, mọi việc phải suy từ mình để xét đến người. Chính vì vậy nên ta ghi tấm lòng của ta vào bài ký Giã Viên này.

DỮ GIÃ VIÊN hay DỮ DÃ VIÊN

Có nhiều cách để giải thích từ Dữ Giã Viên. Nhà nghiên cứu Phan Thuận An * thì cho rằng ý nghĩa của địa danh Dữ Dã là gợi hứng từ một câu chuyện ghi trong sách Luận Ngữ khi Khổng Tử nói với các môn đệ về triết lý trị nước, trong đám môn đệ có người bày tò quan niệm của mình như an dân , làm cho dân chúng no đủ , pháp luật phải nghiêm minh … riêng Tăng Tích thì nói “ Vào cuối mỗi mùa xuân, khi áo mõng may xong, tôi cùng với năm sáu người trạc tuổi đôi mươi và sáu bảy đứa trẻ, đi tắm ở sông Nghi và đến hóng mát ở đàn Vũ Vu, rồi ca vịnh mà về “

Khổng Tử nói : Ngô dữ Điễm dã ( Ta cũng có sờ nguyện như trò Diễm ) Diễm là tên của Tăng Tích . Sau nhiều lần biện luận cuối cùng còn lại 3 chữ Dữ Dã Viên

Căn cứ theo bài “ Dữ Giã Viên Ký “ của vua Tự Đức và văn bia còn lại trên cồn Giã Viên thì ta đọc thấy 3 chữ Hán trên tấm bia Dữ Giã Viên ** không phài là “ Dữ Dã Viên

Trong bài ký của vua Tự Đức cũng có đề cập đến cái thú của Tăng Tích : ….Bỉ kỳ dục Nghi phong Vu thượng khả tưởng tượng. Tư sở vị dữ giã dã dư , cái thuật trị nước của Khổng Mạnh, cái vô vi thoát trần của Lão Trang …

Đọc toàn văn bài “ Dữ Giã Viên ký “ của vị hoàng đế tài hoa uyên bác này mà chúng tôi trich dẫn trên đây mới có một khái niệm toàn cảnh của cái vườn hoa trên đảo này từ khi chọn địa điễm cho đến khi thật sự là của riêng của hoàng đế

CHỦ NHÂN CỦA DỮ GIÃ VIÊN

Vua Tự Đức lên ngôi lúc mới 19 tuổi, khi tuổi đã tứ tuần ông mới cho xây cái hoa viên trên đảo này và gần như trong suốt 15 năm cuối đời thì Dữ Giã Viên là ngôi nhà thân thiết nhất của ông

Sau khi vua Tự Đức qua đời năm 1883, các biến cố dồn dập 17 năm sau đó. Dữ Giã Viên , cái vườn hoa trên đảo chìm dần trong hỗn loạn của thời cuộc , không ai chăm sóc vun xới nó dần dần trở về với cái hoang sơ thuở trước xơ xác bùn lầy

Người Pháp đã phá vỡ cái cảnh quan đẹp nhất trên sông Hương , của kinh thành Huế một cách vô tình hay ác ý khi họ đặt dấu châm hết bằng một cây cầu sắt cứng ngắt vắt ngang qua một vườn hoa trên sông như một vết cắt trên khuôn mặt mỹ nhân vào năm 1908

Ngày 19 tháng 6 năm 2008

· Phan Thuận An - Nghiên Cứu Huế tập 3 năm 2002

trang 180

** Hán Viêt tự điễn – Đào Duy Anh – Nhà xuất bản Tp HCM 1992 trang 320

Đại Nam Nhất Thống Chí – Nhà xuất bản Thuận

Hóa 1992 trang 165

Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ - Nhà xuất bản

Thuận Hóa 1993 tập 13 trang 204