NHÀ NGUYỄN DU Ở ĐÂU

TRÊN VƯƠNG ĐẢO KIM LONG – PHÚ XUÂN

BS HỒ ĐẮC DUY

Thời điểm Nguyễn Du được vua Gia Long triệu vào Phú Xuân (1805) thì kinh thành Huế chưa có; mãi đến năm 1806 thì nhà vua mới quyết định xây dựng kinh thành này.

Nguyễn Du phải ở vùng Kim Long - Phú Xuân gần nơi phủ chúa, dinh cơ triều đình của vua Gia Long để tiện việc hầu chầu. Ông là người chứng kiến tiến độ xây dựng kinh thành Huế suốt 15 năm (trừ 3 năm ờ Quảng Bình. Việc xây dựng và hoàn chỉnh này còn kéo dài nhiều năm dưới triều Minh Mạng.

Qua hai bài thơ Nguyễn Du sáng tác trong Nam Trung Tạp Ngâm là Tặng Nhân và Ngẫu Đề ta có thể hình dung ra nơi cư ngụ của ông trong thời gian làm quan ở kinh đô.

贈人

盈盈一水對孤村
中有高人不出門
蕉鹿夢場心不競
秦隋往事口能言
春雲滿徑群麋鹿
秋稻豋場督子孫
我欲掛冠從此逝
與翁壽歲樂琴樽

Tặng nhân

Doanh doanh nhất thủy đối cô thôn
Trung hữu cao nhân bất xuất môn
Tiêu lộc mộng trường tâm bất cạnh
Tần Tùy vãng sự khẩu năng ngôn
Xuân vân mãn kính quần mi lộc
Thu đạo đăng trường đốc tử tôn
Ngã dục quải quan tòng thử thệ
Dữ ông thọ tuế lạc cầm tôn.

Một dòng sông đầy ngăn một xóm hẻo lánh
Trong đó có một cao sĩ không ra khỏi cửa
Giấc mộng "lá chuối dấu hươu" lòng không tranh đua
Chuyện cũ đời Tần đời Tùy miệng vẫn kể lại được
Mây mùa xuân phủ đầy lối đi, làm bạn cùng hươu nai
Lúa mùa thu đầy đồng, lo đôn đốc con cháu
Ta muốn treo mũ ra về theo ý nguyện
Để cùng ông gảy đàn uống rượu vui hưởng tuổi già.

偶題

白地庭墀夜色空
深堂悄悄下簾櫳
丁東砧杵千家月
蕭索芭蕉一院風
十口啼饑橫嶺北
一身臥病帝城東
知交怪我愁多夢
天下何人不夢中

Ngẫu đề

Bạch địa đình trì dạ sắc không
Thâm đường tiễu tiễu hạ liêm long
Đinh đông châm xử thiên gia nguyệt
Tiêu tác ba tiêu nhất viện phong
Thập khẩu đề cơ Hoành Lĩnh bắc
Nhất thân ngọa bệnh Đế Thành đông
Tri giao quái ngã sầu đa mộng
Thiên hạ hà nhân bất mộng trung

Khoảng đất trước sân thềm trống trải, cảnh đêm vắng vẻ
Nhà sâu thăm thẳm, bức rèm che buông xuống lặng lẽ
Dưới bóng trăng, nghìn nhà vang dội tiếng chày nện vải thình thịch
Tàu lá chuối phất phơ khua xào xạc trước gió ngoài sân
Nhà mười miệng ăn đang kêu đói phía bắc dãy Hoành Sơn,
Còn ta đau yếu nằm rụi ở phía đông kinh thành
Các bạn thân trách ta hay buồn hay mơ mộng
Thiên hạ ai là người không ở trong mộng ?

và nhất là 4 câu:

Đinh đông châm xử thiên gia nguyệt

Nhất thân ngọa bệnh Đế Thành đông

Xuân vân mãn kính quần mi lộc

Thu đạo đăng trường đốc tử tôn

(Dưới bóng trăng, nghìn nhà, tiếng chày dập vải nghe rộn rã, Nhà phía đông thành, một thân nằm bệnh, mây mùa xuân phủ đầy lối đi, làm bạn cùng hươu nai, lúa mùa thu đầy đồng, lo đôn đốc con cháu)

Với 4 yếu tố : tiếng chày đập vải (gần sông), nhà phía đông kinh thành, gần nơi hươu nai sinh sống, gần nơi đồng ruộng… thì ta có thể thể tìm thấy nơi cư ngụ của đại thi hào Nguyễn Du ở vương đảo Kim Long Phú Xuân.

Kim Long có diện tích khoảng 40ha, phía nam giáp sông Hương; phía đông giáp Vạn Xuân và Phú Xuân; phía tây giáp Hà Dương (Phú Xuân) và An Đường (Xuân Hoà); phía tây-nam giáp Trúc Lâm, An Ninh Thượng; phía bắc giáp An Hoà và Hương Sơ. Ngoài sông Hương ở phía nam còn có sông Kim Long (tức sông Lấp) ngăn cách làng với Phú Xuân và Vạn Xuân, và sông Bạch Yến. Ba con sông nối với nhau tạo vùng đất này thành một cái đảo. Người ta gọi là vương đảo với một chu vi 13000 mét.

Có thể nhà Nguyễn Du ở trong một xóm dệt vải, trong bài Ngẫu đề ông cho biết Đinh đông châm xử thiên gia nguyệt (Dưới bóng trăng nghìn nhà vang dội tiếng chày nện vải nghe thình thịch)

Phần lớn các cơ sở ngành dệt thường ở ven sông. Trong sự phát triển các ngành nghể dưới thời các chúa Nguyễn ở Thuận Hóa – Huế (nhất là dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát) thủ công mỹ nghệ ở Phú Xuân phát triển mạnh như nghề dệt vải nổi tiếng ở ven hai bờ sông Hương, Kim Long; làngTriều Sơn làm nón, sản phẩm mây Thuận Hoá; làng Dương Xuân làm chiến cụ, sản phẩm cung đình và hàng gia dụng; Bãi Dâu trồng dâu nuôi tằm; Đốc Sơ làm giấy, nghề rèn Hiền Lương; cảng Thanh Hà nơi hội tụ nhiều làng nghề thủ công nổi tiếng...

Sông Bạch yến là một sông Cùng, nó cũng là một chi lưu cùa sông Hương cách chùa Linh Mụ về phía tây 1km chảy vòng phía sau đồi Hà khê vài cây số. Về sau người ta đào thêm một khúc sông ăn thông với sông Kim Long - An Hòa. Ngay địa điểm đào khúc sông này, cư dân ở đó lập ra một cái chợ gọi là Chợ Thông.

Có lẽ nhà của Nguyễn Du ở phía đông Đô thành Phú Xuân - Kim Long tức phía dưới thủ phủ. Bên bờ tả của sông nơi đó có một xóm dệt vải, cách cánh đồng Bầu Đá – An ninh về phía tây khoảng 1km. Ở trên vương đảo Kim Long, phía đông của đô thành này chỉ duy nhất một nơi vừa có sông, có núi và có cánh đồng đó là vùng Bàu Đá - Rú Ri - Sông Cùng bây giờ người ta gọi lả Lụ Bảo (Lựu Bảo) như 4 câu thơ đã dẫn.

BS Hồ Dắc Duy

Ngày 1 tháng 4 năm 2008