XUÂN HƯƠNG KHÓC NGUYỄN DU

BS HỒ ĐẮC DUY

Tin Nguyễn Du qua đời đột ngột đến Bắc thành làm bàng hoàn một số văn nhân, thi sĩ, người thân, bạn bè và những người ngưỡng mộ ông

Trong nổi tiếc thương vô hạn của nhiều người, có một phụ nữ sống bên cạnh Hồ Tây âm thầm đau đớn quằng quại trước hung tin đó người đàn bà ấy là Xuân Hương người yêu của Nguyễn Hầu ( Hầu, Nghi-xuân, Tiên-điền nhân ) , người ta nói Nguyễn Hầu chính là Nguyễn Du vì cả làng Tiên Điền chỉ có một người duy nhất mang tên Nguyễn Du được vua phong chức Hầu .

Cuộc tình giửa Xuân Hương và Nguyễn Hầu qua bài "Cảm cựu kiêm trình Cần Chánh học sĩ Nguyễn Hầu - Hầu, Nghi-xuân, Tiên-điền nhân là một mối tình mà “ Mối tình chốc đã ba năm vẹn, Giấc mộng rồi ra nửa khắc không ”. thì cái chết của người tình cũng như môt vết dao đâm vào trái tim của nàng

Đi theo với tin dữ , bệnh dịch cũng lan tới với một tốc độ nhanh chóng khủng khiếp, số người tử vong càng ngày càng lớn , đời sống xả hội trở nên rối loạn trầm trọng , xác người chết không kịp chôn , mội trường tất nhiên là ô nhiễm , nhà cầm quyền , quan lại cũng như các thầy thuốc bó tay để cho cơn đại dịch mặc sức hoành hành

Cơn đại dịch từ kinh đô Phú Xuân lan khắp cả nước đến mức mà tình trạng kinh tế, nhân lực quốc gia rơi vào cơn khủng hoảng .Thử nhìn và suy ngẫm các con số ghi trong Quốc Triều Chính Biên Toát Yếu một cuốn lịch sử tóm tắc của Quốc Sử Quán triều Nguyễn biên soạn : “ Năm 1820 bệnh dịch từ mùa thu qua mùa đông ,khởi đầu từ Hà Tiên suốt đến Bắc thành, số dân chết đến 206.835 người (trên tổng số hộ dân cả nước là 612.912 người tương đương với 1/3 dân số chính thức của cả nước lúc bấy giờ, không kể trai gái già trẻ ở ngoại tịch ….Người ta đồn rằng bệnh dịch ấy từ bên thái tây lây qua ”

Chết hết 1/3 dân số , một thông tin khó tưởng tượng nỗi trong thời đại hiện nay

Một đoạn khác ghi thêm rằng “ Tháng 5 năm Kỷ sửu (1829 ): " Bộ Hộ tâu dâng : Số hộ trong cả nước cọng 719.510 người . Ngài ( vua Minh Mạng ) ngự chế bài “ Hộ Khẩu Ký Sự ” để ghi việc ấy so với năm Gia Long thứ 18 (năm 1819 dân số cả nước là 612.912 ) dân số tăng thêm được 106.598 người trong vòng 10 năm ( 1819 đến 1829 ) .

Chúng ta thử tưởng tượng hình ảnh cứ 3 người , có một người chết ở chung quanh mình thì nổi kinh hoàng của mọi người ra sao ? xã hội , tỉnh thành làng xã , chợ búa…sẽ ra sao ?

Và chính lúc ấy mới có thể cảm nhận được tâm lý cực kỳ hoảng loạn của con người sống trong thời điễm đó : Cố gắng sống trong cái chết ở chung quanh . Xuân Hương chắc cũng phải rơi trong tình cảnh đó

Nguyễn Hành trong Minh Nguyên Thi Tập có làm 2 bài thơ mô tả lại cơn đại dịch năm 1820 qua bài “Đại Dịch” : “Dữ dội như đại quân kéo đi náo động khắp muôn dân. Xưa nay chưa từng có trận dịch nào như thế. Từ Xiêm La, Chân Lạp đến Thăng Long. Thấy nhân dân chết mà đau đớn. Xót thương loài người trời sinh ra. Giận mình không có thuật gì để cứu chữa. Mà đem hiến các vị công khanh mà cứu dân.”

Thật tình cờ đọc được một số bài thơ Khóc Trần Hầu mà có người cho là của nử chủ nhân Cổ Nguyệt Đường có hay không bài thơ khóc đó ?

Bầu Đá nữa hồn nằm gối đất

Hồ Tây một dạ đứng không yên

( Xuân Hương khóc Nguyễn Hầu )

Cánh đồng Bầu Đá là nơi nhà thơ tài hoa được an táng vội vàng trong cơn đại dịch

Hồ Tây là nơi Xuân Hương sống , ở đó Xuân Hương có xây một Cổ Nguyệt Đường nơi mà các tao nhân mặc khách thường tới lui xướng họa với nữ chủ nhân

Nguyễn Du là nạn nhân của trận đại dịch ấy , ông mắc bệnh rồi mất nhanh chóng vào ngày mồng mười tháng 8 âm lịch , tức ngày 16-09-1820, Ông chết mà không kịp trối trăn

Người nhà của Nguyễn Du đã mô tả tình trạng bệnh lý và tâm lý của ông như sau :Khi ốm nặng, ông không chịu uống thuốc, bảo người nhà sờ tay chân. Họ nói với ông là đã lạnh. Ông nói “Được” rồi mất, không trối lại một lời. Bên cạnh ông lúc ấy có em là Nguyễn Ức và cháu là Nguyễn Thảng, con Nguyễn Khản, đang làm quan ở Phú Xuân.

Ông được chôn cất vội vàng ở cánh đồng Bầu Đá, xã An Ninh , Phú xuân.

Cháu của ông là Nguyễn Hành bấy giờ ở Bắc Thành được tin ông mất, có làm thơ khóc chú và nói lên cái chết nhanh chóng bi thảm đến với ông như sau :

Thập cửu niên tiền Tố Như tử,

Nhất thế tài hoa kim dĩ hỉ.

Ngô môn hậu phúc công xảo hoàn,

Dịch lệ hà năng tốc công tử?

Tam thu xuân lạc thử thành trung,

Nam vọng phù vân mỗi ức công.

Quy khứ gia sơn văn dạ lạp,

Tinh linh hoảng dữ năng thời đồng.

(Trong khoảng 19 năm trước đây, Chú Tố Như nổi tiếng tài hoa nhất đời. Phúc dày nhà ta chú đã khéo giữ được trọn vẹn, Bệnh dịch sao có thể làm chú chết mau đến thế? Ba năm lưu lạc ở thành này, mỗi lần nhìn về phương Nam thấy mây lơ lửng là mỗi lần nhớ chú. Từ nay về núi nhà ban đêm nghe tiếng người đi săn, Thì tâm hồn lại hoảng hốt giống y như ngày xưa còn chú).

Đến mùa hè năm Giáp Thân (1824), tức là 4 năm sau, con trai ông là Nguyễn Ngũ cải táng hài cốt của cha về ở quê nhà, xứ Đồng Mát, nơi vườn cũ của ông ở lúc sinh thời, thuộc xóm Tiên Giáp (nay đổi là Tiên Mỹ). Năm 1928, lại cải táng sang xóm Đồng cùng ở xóm Tiên An, cách làng 2 cây số về phía Đông Nam trên một bãi cát hẻo lánh. Con cháu có dựng một ngôi nhà thờ ở vườn cũ. Năm 1940, hội Khai Trí tiến đức có quyên tiền xây một ngôi nhà thờ gạch, lợp ngói, Năm 1954, chiến tranh phá hủy ngôi nhà thờ này. Hiện nay kỷ vật của Nguyễn Du chỉ còn một quản bút, một con dao ngà, một chiếc la bàn và một chiếc đĩa sứ to có vẽ cảnh mai hạc với một câu thơ lục bát:

Nghêu ngao vui thú yên hà,

Mai là bạn cũ hạc là người quen.

Nhân thân của Nguyển Du , Nguyễn Hầu , Xuân Hương và Hồ Xuân Hương được hậu thế đem ra mổ xẽ , tranh luận , minh chứng rằng họ tuy hai là một, một luận cứ đối lập thì cho là Hồ Xuân Hương và Xuân Hương là hai nhân vật

Các dẩn chứng , trích dẫn thông tin có được từ bạn bè thân thuộc , gốc gác làng xã , gia phả nội ngoại 2 bên , gia đình nhà vợ…từ các nhà nghiên cứu điền dã đã tới tận nơi để xác minh nghiên cứu…

Và một phần dẫn chứng khác không kém phần thú vị là tìm dáng dấp của mối tình này trong tác phẫm của 2 người và bạn hữu cùng thời

Trong bài viết trước tôi đã giải mã bài “ Mộng đắc thái liên ” , “Ngẫu Hứng Ngủ Thư”của Nguyễn Du mà nhiều bậc thức giã cho rằng nó ẫn chứa tình cảm của nhà đại văn hào này gởi cho Xuân Hương

Tôi xin chép lại bài giải mã như sau :

Thủy trung hữu nhân ảnh

Thục dĩ tặng sở liên

Cách hoa văn tiếu ngữ

Khiên liên bất khả đoạn

Minh niên bất phục sinh

Dưới nước có bóng người.

Đài sen tặng người thương.

Cách hoa nghe tiếng cười.

Vấn vương không dứt được.

Sang năm có gặp không.

Và Nguyễn Du đã gởi thêm một bài nữa cho người tình “Ngẫu Hứng Ngủ Thư”:

Tam nguyệt xuân thì trưởng đậu miêu

Thiên lý hương tâm dạ cộng trường

Tha nhật xuân phong hà xứ lai ?

Cố hương can hạn cửu phương nông

(Tháng ba xuân đậu nẩy đều, Quê hương muôn dặm dạ sầu theo, Gió xuân mai mốt về đâu biết, Quê hương nắng hạn đã lâu ngày).

Nếu đó là dụng ý của Nguyễn Du thì rõ ràng tình cảm của ông dành cho Xuân Hương quả thật nồng nàng lãng mạng

Cái chết tức tưởi, một cái chết không được báo trước của người tình và một trận dịch như một cơn lốc bảo tàn khốc đi qua Thăng Long, Xuân Hương sẽ phải trãi qua một cơn khủng hoảng ít nhất là vài tháng mới có thể bình tâm , mới có thể khóc cho người tình và cho số phận của mình trước nghịch cảnh éo le tạo hóa gây ra , hình như 24 tháng sau khi Nguyễn Du qua đời thì Xuân Hương cũng bỏ cuộc chơi và về nơi suối vàng với chàng thi sĩ nhất mực tài hoa

Trong 24 tháng đó , Xuân Hương đã nhỏ bao nhiêu nước mắt cho người tình ? bao nhiêu đêm thao thức quay quắc nhớ nhung ? hồi tưởng những kỷ yêm đềm của ba năm hương lữa , có biết bao nhiêu thơ văn xướng họa với nhau mà chỉ có hai người biết

Một kho tàng văn chương của hai người đang bàn bạc đâu đó , một kho tàng vô giá có thể ngang hàng với truyện Kiều với những trước tác bằng Hán văn của Nguyễn Du hay Lưu Hương Ký của Xuân Hương

Tôi chép được mười mấy bài thơ nôm “ Khóc Nguyễn Hầu ” mà người ta nói của nữ chủ nhân Cổ Nguyệt Đường , tất cả các bài thơ đa số dưới dạng thơ song thất, một số ít là lục bát , song thất lục bát mà tình càm trong thơ là khóc cho người tình vắn số , khóc cho thân phận héo hon của mình

Nằm mộng còn ai thấy hái sen

Người đi kẻ ở nhở lời nguyền

Tình yêu những tưởng muôn năm mãi

Ân ái chỉ còn mỗi một đêm

Bầu Đá nữa hồn nằm gối đất

Hồ Tây một dạ đứng không yên

Sao đi không nói lời trăn trối

Cho mắt lưng tròng lở hết duyên

Chắc rằng sẽ còn nhiều nhà nghiên cứu khám sau này phá ra trong truyện tình thiên thu Xuân Hương – Nguyễn Hầu hay Hồ Xuân Hương – Nguyễn Du sẽ có thêm nhiều điều thú vị

BS HỒ ĐẮC DUY

24 THÁNG 2 NĂM 2008

Tài liệu tham khảo :

* Biên niên Sử Cổ Trung Đại Việt Nam

* Cận Đại Việt Sử

* Quốc triều Chính Biên

* Nguyễn Du – Tác Phẫm và Lịch Sử văn bản

Nguyễn Thượng Giang – Thượng Chính ( NXB Tp HCM 2000 )

* Maladies transmissibles au Viet Nam